JAZAVAC PRED SUDOM

Petar Kočić

Javne kritike i mišljenja povodom predstave

Komentari posetilaca (prokomentarišite predstavu iz svog ugla)

Galerija fotografija iz predstave

 

Tako malo je, u osnovi, Petar Kočić bio vezan za određeni izražajni oblik, a tako mnogo za svoju "oblast" i za ono što je smatrao svojim dugom i zadatkom prema njoj. I opredjeljenje da priču "Jazavca pred sudom" ispripovijeda u dramskoj formi je oduživanje oblasti: zemlji ljudima i jeziku: "poraboljenom" (srpskom) narodu.
 

Kočić političar je kao u neki tvrd bič usukao priču, usukao ju je u jedan dug satirički scenski monolog, sjajan mestimično, ali preskupo plaćen žrtvonvanom pričom.

"Izgledao" je većma bosanski ustanik nego bosanski pisac. I čovek za megdana, a ne za meditacije. I jači na kuburi nego na peru. Niko nije očekivao da će jednog dana Kočić napraviti prevrat u srpskoj noveli, nego da će pobuniti ljude u Bosanskoj Krajini i popaliti tamo turske čardake. "i čini mi se da ćemo najbolje završiti ovaj kratki prikaz tri bitna elementa iz Kočićevog života i rada, ako oživimo pred očima njegovu gorštačku figuru kako, sevajući očima, udara pesnicom o klupu u bosansko-hercegovačkom Saboru i svojim krupnim seljačkim glasom, ispod teškog plavog brka, dovikuje predstavnicima jedne velike sile: Uzeto nam je sve, na svim linijama narodnog života poraboćeni smo, ali ne damo vam našeg jezika. To je naša nada i utjeha."

Ocjenjujući period na prelazu vijekova, kad se u drami ogledaju mnogi izvrsni pripovedači ili pak pesnici, Raško V. Jovanović zaključuje: "njihovi dramski pokušaji izuzev Ćorovićevog i Stankovićevog, ostali su u našoj dramaturgiji samo kao svedočanstvo, samo kao ilustracija napora i dobre volje da se naš pozorišni repertoar osveži, uzdigne i obogati." U studiji Mladenka Sadžaka djelo Petra Kočića tretira se kao prozno, a Slobodank Peković sagledava ga jedino u generaciji "proze novih ili pravih realista." Slično Kočića "svrstavaju" i karakterišu Branko Milanović i Jovan Skerlić u istoriji nove srpske književnosti, dok u istoriji moderne srpske književnosti, Predrag Palavestra, junaka Jazavca smatra proznim: Lik Davida Štrpca u celokupnoj istoriji novije srpske pripovetke stoji kao jedinstven primer...

Pređašnje ne isključuje oglede koji dokazuju dramsku zasnovanost, i dramatičarske elemente (postupci, "radnja", likovi, "scenski govor", i slično) u prozi našeg pripovjedača.

Boro Drašković ističe sceničnost pripovetke Sudanija ("Ako se savladaju zamarajuća ponavljanja, nebrižljiva kompozicija i ritam, neizrađenost, u predstavi će zablistati novim sjajem taj šarm pozorišta u pozorištu"), a Slobodanka Softić obrazlaže uprizorenja Kočićeve proze: "Snažni dramski konflikti, jasno izdiferencirani tipovi, koji se spontano razotkrivaju i tokom radnje razvijaju, mijenjaju i dograđaju, zgusnut, slikovit i duhovit dijalog, razlog su da ova djela imaju svoju scensku ubjedljivost i doživljavaju transformaciju za druge medije - radio, film i televiziju". Iako Petar Marjanović u Maloj istoriji srpskog pozorišta Kočića samo navodi kao autora često igranog komada, posvećuju mu pređašnji esej Dramolet časne tendencioznosti. Mada ga ne odabira u knjigu drama na početku 20. veka, Josip Lešić smatra da "jazavac" doseže istinske umetničke vrijednosti.

I istorija srpskog pozorišta od srednjeg veka do modernog doba (drama i opera) Borivoja S. Stojkovića nabraja izvedbe Jazavca u srpskom repertoaru ali Kočića smatra pripovedačem: "Ova društveno alegorijsko-satirična komedija izazvala je uvek u publici željene efekte i reakcije, naročito u danima aneksione krize". Scenska efektnost opredjeljuje srpsku teatrografiju: Pozorište i drama podvlači "duhovito iskazanu satiričnu poruku" Jazavca, ali i lepo oblikovanu dramsku situaciju, "zbog kojih se i danas izvodi na brojnim profesionalnim i amaterskim scenama". Milan Grol ističe društveno politički kontekst i pozicioniše ovu JEDNOČINKU u komade kojima" u danima Aneksione krize i balkanskih ratova, pozorište unosi osećanje vremena.

Liternalna vrijednost i društveni kontekst, a posebno repertoarska usmjerenja i scenski uspijeh "dramskog dela naglašene tendencioznosti" (recepciona funkcionalnost) pomjeraju žanrovsko svrstavanje Jazavca (slično Sudaniji, "na dramskim osnovama pisanoj pripovetki"), jer: "kao i svi dramski pisci, Kočić računa na prisustvo publike".

Počesto se gubila iz vida Kočićeva "modernost", njegova vezanost za evropsku tradiciju narodne drame i njenih različitih preobražaja: "između seoske komedije i političke satire". Možemo se zapitati, bez pretenzija na definitivan odgovor, ne dolaze li anticipatorske vrline Kočićevih satira "Jazavac pred sudom", pa i "Sudanije", njihova sličnost sa docnijim političkim komadima iz okolnosti da su izrastale iz bliskih korena, veli Radovan Vučković i upozorava na "aktovku" Prosjak ili mrtvi pas - "Način alegorijskog prikazivanja u Brehtovoj jednočinki nastaloj bezmalo dve decenije nakon Jazavca pred sudom, asocira na dvosmislieni otkrivalački govor Kočićevog Davida Štrpca." - Otvarajućiu novo poglavlje u razmatranju "dramatičarskog" ili "pripovedačkog". "U formalnom pogledu o Kočićevom Jazavcu pred sudom ima nečeg od tada aktuelne commedie dell arte, ukazuje Vučković protežući pitanje mogućih dramatičarskih preplitanja i literarnih veza - uticaja sve do Dostojevskog (Sudanija prema Zapisima iz mrtvog doma: u poglavlju Predstava kažnjenici organizuju priredbu - "sudaniju") a u oba slučaja autor je među masom!) i Čehova. Opravdano se za Kočića može reći da je dostigao vrhunac u srpskoj književnosti u obnavljanju, modernizovanju i preobražavanju stereotipja narodne drame.

I, zaista, da li je dovoljno da prozni niz bude ispisan u dijalogu pa da postane "drama"? U Jazavcu je dominantno pričanje - PRIPOVJEDANJE, mizanscen je jednostavan i "naivan": kratke didaskalije upućene su više čitaocima nego u prizorivačima, a uvodna obimna, koliko pozorišna - scenska, još više je pripovedačka, "zaplet potpuno prost i nedramski", literaran završetak. Scenska atraktivnost, prijem kod publike i uspješnost samih realizacija postavki učinili su da je Kočićeva pripovetka Jazavac pred sudom (jeste i biće!) DRAMA. Slično kao što to biva i pripovjetka, dijaloški, ali bez dramske forme pisano delo (Sudanija): Posredstvom dijaloga, u jednostavnom scenskom okviru, bez mnogo stvarne akcije/.../ forma što svojim ustrojstvom, poput docnijeg epskog teatra, angažuje posmatrača. Jazavac je drama iako se zanemari pitanje forme: traje u narodu i vremenu i danas, stotinu godina od praizvedbe nakon VIJEKA SCENSKOG ŽIVOTA.

Završimo uglas sa Isidorom Sekulić: Jezici se menjaju ali u stilovima značajnih pisaca ima nešto u trajnosti od egipatskog balzamovanja. I izbor Kočićevh stranica čini knjigu starostavnu, a to je trajnost trajnija od savremenosti.

Branko Brđanin
dramaturg, N. P. Republike Srpske, Banja Luka

Nagrada za glumu Petru Kralju za ulogu Davida, na festivalu „Borini pozorišni dani“ u Vranju, 2006. godine.